Thưa bà, xin bà có thể chia sẻ về chặng đường nghệ thuật của mình?
Nghệ nhân Tạ Hạnh: Tuổi thơ tôi được nuôi dưỡng bởi những làn điệu dân ca. Từ những năm 8 tuổi, tôi đã được bà ngoại hát cho nghe và dạy một số đoạn trong các vở chèo, tiêu biểu là vở “Phạm Công - Cúc Hoa”. Tôi luôn là hạt nhân văn nghệ của trường lớp và của địa phương, ở đâu tôi cũng được mệnh danh là “Chim sơn ca” vì sở trường yêu ca hát, đặc biệt là dân ca Việt Nam.
Thế nhưng, mãi tới năm 2008, tôi mới có đủ điều kiện để đi sâu tìm hiểu về Xẩm và kho tàng âm nhạc cổ truyền của Việt Nam. Những người thầy đầu tiên giúp tôi tìm hiểu hát Xẩm phải kể đến cố nhạc sĩ Thao Giang và cố NSƯT Hồng Thái - Nguyên Trưởng khoa nhạc cụ truyền thống, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Chính các thầy đã phát hiện ra sở trường của tôi, từ đó tư vấn, giới thiệu cho tôi được biết đến NSND Xuân Hoạch. Tôi chính thức theo học hát Xẩm của thầy NSND Xuân Hoạch và bắt đầu trình diễn hát Xẩm từ đó.
Một thời gian sau, tôi tổ chức nhiều lớp học đàn, hát dân ca tại nhà cùng một số địa điểm khác như Đình Bích Câu, Đình Giảng Võ, 106 Tô Hiệu vào cuối tuần hoặc các buổi tối. Tôi muốn bản thân mình phải “vào khuôn khổ” - vừa học nâng cao từ thầy mình, vừa tham gia truyền dạy.
 |
| Nghệ nhân Tạ Hạnh rạng rỡ trên chiếu Xẩm. (Ảnh: NVCC) |
Đươc biết, bà còn rất chú trọng đến công tác lưu trữ và phục dựng. Bà có thể chia sẻ rõ hơn về gia tài các tác phẩm mà mình đã dày công sưu tầm?
Nghệ nhân Tạ Hạnh: Hiện tại tôi đang tổng hợp, lưu trữ gần 100 bài hát Xẩm, trong đó phần lớn là các bài Xẩm lời cổ và lời mới của các nghệ nhân, nghệ sĩ nổi tiếng như: Cố NSƯT Hà Thị Cầu, Trùm Nguyên (Cố NN Nguyễn Văn Nguyên); NNND Ngô Văn Đảm; NSND Xuân Hoạch,...
Bên cạnh đó, tôi cũng phục dựng những tác phẩm nổi tiếng trong nghệ thuật hát Xẩm và tổ chức trình diễn, giới thiệu đến cộng đồng và bạn bè, du khách quốc tế đến thăm, làm việc Hà Nội. Cụ thể là các bài: “Vui nhất có chợ Đồng Xuân”; “Hà Nội 36 phố phường”; “Bắc kỳ vui nhất Hà Thành”; “Chơi khắp Long thành”; “Sướng khổ vì chồng”; “Diềm Huê”, “Cho thiếp theo cùng”; “Anh Khóa”; “Giăng sáng vườn chè”; “Lỡ bước sang ngang”; “Cô hàng nước”; “Anh Xẩm”; “Tâm sự anh lái đò”; “Oán thập điều”,...
Từ năm 2000, bà đặc biệt chú trọng mở lớp Xẩm cho thiếu nhi. Vì sao bà chọn trẻ em để bắt đầu hành trình bảo tồn lâu dài?
Nghệ nhân Tạ Hạnh:Trong suốt quá trình biểu diễn và giảng dạy, tôi đã phát hiện nhiều em có năng khiếu hát Xẩm. Theo tôi, trẻ em là thế hệ tương lai của đất nước, là những “hạt giống” tiêu biểu nhất. Các em có khả năng tiếp thu rất nhanh, nhạy bén và chưa bị ảnh hưởng quá nhiều bởi các dòng nhạc thị trường. Dạy cho một đứa trẻ hôm nay, nghĩa là chúng ta đang gieo một hạt giống văn hóa sẽ tỏa bóng mát cho cả trăm năm sau.
 |
| Nghệ nhân Tạ Hạnh giảng dạy tại lớp Xẩm thiếu nhi. (Ảnh: NVCC) |
Điểm gì ở nghệ thuật hát Xẩm khiến bà dành nhiều tâm huyết để nghiên cứu, bảo tồn và truyền dạy?
Nghệ nhân Tạ Hạnh:Với tôi, Xẩm là loại hình nghệ thuật có sức hút mãnh liệt nhất. Mỗi bài hát Xẩm là một câu chuyện đời thường được kể lại bằng giọng điệu truyền cảm, bình dị, là bức tranh phản ánh thời đại, truyền tải những thông điệp sâu sắc.Một lí do nữa là nghệ nhân, nghệ sĩ Xẩm hiện nay rất ít, tôi muốn học tập từ các bậc tiền bốisau đó truyền lại cho thế hệ trẻ, góp phần lan tỏa nét đẹp hát Xẩm đến quần chúng, đến với bạn bè quốc tế.
 |
| Nghệ nhân Tạ Hạnh biểu diễn hát Xẩm tại sự kiện văn hóa cộng đồng. (Ảnh: NVCC) |
Trong hành trình đưa Xẩm đến gần hơn với công chúng, liệu bà có từng gặp những khó khăn, thách thức nào chăng?
Nghệ nhân Tạ Hạnh:Có lẽ khó khăn lớn nhất là quỹ thời gian có hạn và nguồn kinh phí để duy trì các lớp học. Những năm trước, khi thầyNSND Nguyễn Xuân Hoạch còn khỏe, tôi lại bận công việc riêng, phải sắp xếp thời gian hợp lý để học hát Xẩm một cách chỉn chu, liền mạch.
Về các lớp học, tôi đứng ra tập hợp và tổ chức rất nhiều, từ ca Huế, hát then, đàn tính, hát văn,... Từ đi tìm địa điểm, xin giấy phép, mời các thầy, cô về giảng dạy, tất cả đều do tôi đảm nhận. Học viên mỗi lớp rất đa dạng, từ những bạn bè cùng tuổi đến các học viên nhí độ tuổi từ 6 đến 15, tất cả đều được tôi miễn học phí. Gọi là khó khăn nhưng tôi cũng không quá đặt nặng vấn đề này, vì với tôi, niềm đam mê nghệ thuật truyền thống lớn hơn tất cả.
Bà đã làm thế nào để dung hòa giữa việc đổi mới cho phù hợp với khán giả trẻ mà vẫn giữ trọn vẹn “hồn cốt” của người xưa?
Nghệ nhân Tạ Hạnh:Với tôi, chìa khóa bảo tồn di sản nói chung và Xẩm nói riêng chính là xây dựng phong trào văn hóa ở cơ sở và làm tốt công tác văn hóa quần chúng. Để các bạn trẻ dễ tiếp nhận, tôi thường sáng tác những lời mới (lời thơ hiện đại) dựa trên các làn điệu Xẩm cổ về tình yêu quê hương đất nước hôm nay, về giao thông, về thói hư tật xấu cần phê phán hay những câu chuyện xã hội nóng hổi.
Yếu tố cốt lõi chính là “Không gian diễn xướng” và “Sự thực hành trong cộng đồng”. Nghệ thuật truyền thống không thể chỉ nằm trong bảo tàng hay trên sân khấu mà phải sống trong lòng dân, ở đình làng, góc phố, hay trong các buổi sinh hoạt câu lạc bộ cuối tuần.
Tôi đã sáng tác, viết lời và soạn lồng điệu cho các đơn vị, cơ quan trường học, hướng dẫn và xây dựng các tiết mục hát Xẩm giúp quần chúng tham gia các cuộc thi nội bộ trong ngành Bưu điện, Hàng không, Giáo dục, các cuộc thi do Công đoàn, Đoàn thanh niên quận Đống Đa tổ chức. Bản thân tôi cũng duy trì thói quen thu âm, ghi hình những tiết mục biểu diễn của mình, của thầy cô và đăng tải lên kênh Youtube. Tôi thấy rất vui khi nhiều video hát Xẩm nhận được sự quan tâm, chia sẻ, bình luận tích cực từ các bạn trẻ. Đây là cơ hội để chúng ta đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng, giới thiệu với bạn bè quốc tế.
Nghệ nhân chúng tôi giữ cái “gốc”, là nơi để khán giả đối chiếu và tìm về sau khi đã bước qua những cây cầu hiện đại kia, cũng là nơi để các ca sĩ trẻ tìm đến để học hỏi, tham khảo. Có như vậy, sự lan tỏa mới vừa rộng, vừa sâu và tránh những biến tướng sai lệch làm ảnh hưởng đến giá trị của di sản.
Xin chân thành cảm ơn bà!
