 |
| Pho tượng Phật Bà Tây Bổ Đà Sơn trên núi Bà Đen là điểm thu hút khách dự lễ hội xuân. Ảnh: Kỳ Lâm |
Ở bất cứ vùng đất nào, đặc biệt là ở những nơi thắng địa, chúng ta đều bắt gặp những điểm tâm linh dành để thờ phụng và hoằng dương công đức của bậc Thánh Mẫu.
Ngay trong những ngày đầu tháng Giêng, du khách thập phương đã đổ về “nóc nhà vùng Đông Nam bộ” là núi Bà Đen (phường Bình Minh, tỉnh Tây Ninh) để dự hội xuân núi Bà Đen. Chủ nhân của ngọn núi thiêng này là Linh Sơn Thánh Mẫu, hay còn gọi là Bà Đen bởi nước da rám nắng.
Đây là nhân vật chỉ tồn tại trong truyền thuyết dân gian, vốn là một tiểu thư con nhà quan đã chọn cái chết để bảo toàn tiết hạnh trong một lần lên núi lễ Phật. Từ đó, Bà Đen xuất hiện, rồi sau trở thành Linh Sơn Thánh Mẫu, và ngọn núi bắt đầu được gọi là núi Bà Đen.
Bà Đen được coi là nữ thần hộ mệnh cho nhân dân và vùng đất này, được ca tụng là biểu tượng của sự thủy chung, tiết hạnh. Sau hàng trăm năm, tín ngưỡng thờ cúng Bà Đen - Linh Sơn Thánh Mẫu đã trở thành một di sản trong tâm thức của người dân Nam bộ.
Tín ngưỡng bản địa này không chỉ mang giá trị tâm linh mà còn thể hiện tinh thần nhân văn sâu sắc của người dân khi luôn ghi nhớ công lao của nữ thần bảo hộ xứ sở luôn mang lại bình an, sức khỏe cho nhân dân. Lễ hội Bà Đen diễn ra từ mùng 4 đến mùng 6 tháng Giêng là một trong những lễ hội tâm linh lớn nhất Nam Bộ.
Hàng triệu lượt khách đã tham dự lễ hội Bà Đen không chỉ để du xuân ngoạn cảnh hay cầu mong một năm mới tốt lành, mà còn tìm về với Bà để thấy được sự che chở, bình an. Với nhân dân, núi Bà Đen không chỉ là một trụ cột tinh thần mà còn là một miền linh phước trong tâm thức bao thế hệ.
Cách núi Bà Đen hơn 300km là một ngọn linh sơn khác, núi Sam (phường Núi Sam, thành phố Châu Đốc, tỉnh An Giang). Đây là nơi hiển linh của Bà Chúa Xứ, một nhân vật nằm trong hệ thống Thánh Mẫu của Việt Nam. Bà là một trong 6 nữ thần bất tử cùng Bà Chúa Bầu, Bà Chúa Liễu, Bà Chúa Tó, Bà Chúa Kho, Bà Chúa Ngọc.
Giống như Bà Đen - nữ thần bảo hộ vùng đất Tây Ninh - Bà Chúa Xứ là nữ thần bảo hộ cho vùng An Giang, che chở cho nhân dân khỏi thiên tai, địch họa, bệnh tật, được nhân dân vùng Bảy Núi (Thất Sơn) tôn sùng là người mẹ xứ sở cho cả 3 cộng đồng dân tộc gồm người Kinh, người Khmer, người Hoa.
Tuy nhiên, công đức và sự linh liêng của Bà Chúa Xứ vô cùng lừng lẫy và lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, thường tổ chức vào tháng Tư Âm lịch, đã trở thành lễ hội dân gian truyền thống độc đáo, có quy mô lớn nhất nhì vùng Tây Nam bộ, với đầy đủ hành vi thực hành tín ngưỡng như tế lễ, lễ hội, các hình thức diễn xướng dân gian...
Các nghi lễ, phong tục và kỹ năng thực hành nghi lễ này được trao truyền trong gia đình và cộng đồng thông qua truyền miệng. Sự truyền nối này đã góp phần thúc đẩy giao lưu văn hóa, gắn kết cộng đồng và hòa hợp dân tộc, đồng thời khẳng định vai trò quan trọng của phụ nữ trong xã hội.
Do đó, lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014, được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại năm 2024.
Ở vùng Nam Trung bộ, chúng ta lại được gặp một người mẹ xứ sở khác là Thiên Y Ana Thánh Mẫu (người Chăm gọi là Po Inư Nagar), tức Bà Chúa Ngọc trong hệ thống 6 nữ thần bất tử. Người mẹ xứ sở này vốn gốc là người Chăm, tuy nhiên, khi người Việt vào đây mở đất, thấy nữ thần gần gũi với tín ngưỡng thờ Mẫu của mình, nên đồng hóa thành Thánh Mẫu.
Thiên Y Ana Thánh Mẫu được thờ phụng khắp dải đất miền Trung, từ sau đèo Hải Vân vào đến Trung Nam Bộ. Tuy nhiên, nơi thờ cúng linh thiêng và nổi tiếng nhất chính là Quần thể di tích quốc gia Tháp Bà Ponagar nằm bên bờ sông Cái, trên ngọn đồi Cù Lao, phường Vĩnh Phước, thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa.
Thiên Y Ana Thánh Mẫu có công dạy dân cách làm ăn, đặc biệt là nghề làm trầm hương do huyền thoại hai lần hóa thân nhập vào khối trầm (kỳ nam) của bà, đồng thời đánh đuổi quân dữ khi chúng tàn sát dân lành trong vùng. Dù được gọi là Bà Chúa Ngọc, nhưng bà được dân làm trầm hương và dân đi biển coi là nữ thần bảo hộ linh thiêng nhất của mình.
Chính vì thế, bà được cả người Chăm, người Việt và người Hoa sinh sống ở vùng này tôn sùng hết mực. Lễ hội Tháp Bà Ponagar, tổ chức từ ngày 21 đến 23 tháng Ba Âm lịch, được cả người Chăm, người Việt thành kính tham dự nhằm tạ ơn bà mẹ xứ sở.
Lễ hội có nhiều nghi thức như: Lễ thay xiêm y, lễ cầu siêu và thả hoa đăng trên sông Cái, lễ cầu quốc thái dân an, lễ tế cổ truyền, dâng hương lễ Mẫu. Bên cạnh các nghi thức tín ngưỡng là những hoạt động văn hóa như diễn tuồng, múa Chăm, biểu diễn làm gốm, dệt vải... tôn vinh những giá trị của Thánh Mẫu trong đời sống tinh thần của đồng bào các dân tộc vùng Nam Trung Bộ.
Quay ra vùng Đồng bằng Bắc bộ, nơi mùa Xuân được coi là ngày hội lớn nhất để tôn vinh các vị nữ thần, nữ thánh và mẫu trong hệ thống tín ngưỡng tam phủ, tứ phủ. Mỗi một thánh mẫu được thờ phụng ở một nơi hoặc nhiều nơi, tạo nên một hệ thống lễ hội đa dạng.
Tuy nhiên, đình đám nhất vẫn là lễ hội Phủ Giày, 1 trong 5 lễ hội tín ngưỡng truyền thống lớn nhất nước, để tôn thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong “tứ bất tử” của điện thần Việt Nam, đồng thời cũng là 1 trong 6 nữ thần bất tử đã kể phía trên (Bà Chúa Liễu).
Người dân Nam Định (tỉnh Ninh Bình) vẫn có câu: “Tháng Tám giỗ cha, tháng Ba giỗ mẹ”. Có nghĩa là, tháng Tám Âm lịch tổ chức giỗ Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn, còn tháng Ba giỗ mẫu Liễu Hạnh, người được coi là mẹ của muôn dân nhờ công đức bảo hộ quốc thái dân an, được truyền tụng rộng khắp miền núi, miền xuôi, từ miền Bắc vào miền Nam.
Do đó, lễ hội Phủ Giày được tổ chức từ ngày mùng 1 đến mùng 10 tháng Ba. Hoạt động tiêu biểu nhất trong hội phủ Giầy là nghi lễ rước Thánh Mẫu từ phủ Chính lên chùa Gôi vào ngày mồng 6 và hội kéo chữ vào ngày mồng 7.
Nhưng rôm rả và đặc sắc nhất là các màn biểu diễn hát văn và hầu đồng, diễn ra không chỉ trong 10 ngày hội mà suốt từ tháng Giêng đến hết tháng Ba, biến hội Phủ Giày thành hội xuân đình đám nhất vùng Đồng bằng Bắc bộ.
