 |
| Dấu tích còn sót lại của chợ Năm Căn với thuyền thương hồ. Ảnh: Kỳ Lâm |
Thế nhưng, chợ nổi ở vùng Năm Căn (Cà Mau) - vốn là nơi họp chợ cuối cùng trước khi dòng Cửu Long đổ ra biển - lại được gọi là chợ trôi. Đúng như câu “nổi trôi phận bèo nước”, chợ Năm Căn giờ cũng đã trôi dạt tới chốn nào!
Có lẽ, hiếm có tính từ chỉ chợ nào lại lênh đênh như trôi với nổi. Hai dòng nước lớn Tiền Giang, Hậu Giang và hàng chục dòng phụ lưu đã tạo nên những cái chợ lênh đênh theo con nước ròng, nước lớn lên xuống mỗi ngày. Cho dù hình thành bởi con nước, lấy sông nước làm nơi họp chợ, thế nhưng chợ nổi vẫn khác chợ trôi.
Ở vùng đất Năm Căn mới bồi đắp trong khoảng trăm năm qua, tác động của cơn thủy triều của biển Đông và biển Tây rất lớn. Chốn này bạt ngàn rừng tràm, rừng đước, lại cuồn cuộn dòng chảy mãnh liệt của con sông Cửa Lớn - con sông duy nhất ở Việt Nam bắt nguồn từ biển (cửa biển Bồ Đề thuộc biển Đông) và chảy ra biển (cửa biển Ông Trang thuộc biển Tây).
Tại ngã ba sông Cửa Lớn ở Năm Căn, những chuyến ghe chở hàng trọng điểm khắp các nhánh sông của vùng đất cuối trời quy tụ về, hình thành nên chợ nổi Năm Căn. Những địa danh ở miền Tây, miền Đông Nam Bộ thật mộc mạc, thường lấy tên người để làm tên đất như cửa Ông Trang, rạch Bà Thanh, rạch Ông Định...
Còn Năm Căn thì sao? Theo những người dân nơi đây, hơn 200 năm trước, cái ngã ba sông mênh mông trời biển giang hồ này vốn dĩ vô danh, thế nhưng lại có một lưu dân Hoa kiều phiêu bạt đến đây, dựng một khu gồm 5 căn trại đá để ở và lập kế mưu sinh.
Thế rồi, những cánh bèo phiêu bạt bỗng tụ ở đây họp chợ, để rồi hình thành một thị tứ trên bến dưới thuyền sầm uất. Dần dà, ngã ba sông chằng chịt kênh rạch, đặc kịt cá tôm này trở thành chốn tụ tập của dân vạn chài, dân trồng chuối, dân đốt than đước, dân buôn ngược bán xuôi.
Và cái tên chợ Năm Căn hình thành, và tồn tại suốt 2 thế kỷ. Quy mô chợ được xác lập bởi lượng tàu, thuyền vào ra liên tục trong suốt chiều dài lịch sử hình thành. Là nơi hợp lưu của sông Cửa Lớn, chợ trôi quy tụ ghe hàng khắp nơi trong vùng Đất Mũi tới nơi này buôn bán hay dừng nghỉ, chờ nước xuôi để đi tiếp.
Tên là thế, vậy còn tại sao là chợ trôi chứ không phải chợ nổi như xứ khác? Có hỏi thì mới có câu trả lời. Khác với xứ Cần Thơ, Hậu Giang, Tiền Giang, Long Xuyên với những cái chợ nổi, nơi mà người bán kẻ mua đều di chuyển trên sông bằng thuyền, xuồng, tắc ráng, vỏ lãi...
Còn ở chợ Năm Căn, khách mua hàng đa phần sống ở nhà cố định trên bờ, cửa chính quay ra mặt lộ, bức hậu sát sông mở một cửa nhỏ để giao thương. Thuyền hàng của người bán cứ trôi dọc bờ sông, khi thấy có ai gọi mới rẽ vào bán hàng. Rõ ràng là khác biệt với kiểu cùng nổi trên sông để buôn bán. Bảo sao, nhà nào ở vùng này cũng có cửa hậu và những chiếc cọc để neo thuyền.
Mỗi ngày có hàng chục chuyến hàng như thế với hình ảnh trôi thuyền vào bờ bán hàng. Ở chợ trôi, người ta chở hàng đến bán vào buổi sáng, buổi trưa rồi chiều tối lại quay về; dùng tàu, ghe lớn để bán buôn, còn ghe nhỏ để bán lẻ hoặc luồn lách theo kênh rạch vào bán cho những hộ sống xa vùng ngã ba sông.
 |
| Dấu tích còn sót lại của những ngôi nhà trổ cửa hậu ra sông Cửa Lớn. Ảnh: Kỳ Lâm |
Quá trình giao thương như thế suốt 200 năm đã tạo thành nếp sinh hoạt chợ trôi. Người bán và kẻ mua trở nên thân thiện, dựa vào nhau sinh sống, như một gia đình lớn trên hai bờ sông. Nhiều khi, thuyền chở hàng đã thành phương tiện chuyên chở người ốm đau hay cho “quá giang” đến nơi nào đó.
Ở xứ có đủ sông, biển, đồng ruộng, rừng ngập mặn này, hàng hóa đương nhiên ê hề, phong phú. Tuy nhiên, chợ trôi Năm Căn cũng có những món hàng đặc chủng, không nơi đâu có. Đó là thứ “vàng đen” lừng danh được khai thác trong rừng đước bạt ngàn.
Thứ “vàng đen” này không phải là than đá như vùng mỏ Quảng Ninh, mà là thứ than củi được đốt từ thân đước khô tại những hầm than nằm tít giữa rừng. Than đước là sinh kế chủ lực của người dân Năm Căn bao đời nay, được ưa chuộng bởi ít khói, nhiệt độ cao, cháy bền. Những ghe than đước được giao dịch ở đây rồi lan tỏa khắp “Nam kỳ lục tỉnh”, rồi sang cả Nhật Bản, Trung Quốc...
Một mặt hàng chiến lược khác của chợ trôi Năm Căn là thủy sản. Cá dứa, ba khía, cá thòi lòi được coi là đặc sản của vùng này. Cứ từ tháng Tám đến tháng Mười Âm lịch, trái mắm trong rừng ngập mặn chín và rụng xuống nước trôi ra sông Cửa Lớn, đấy là lúc từng đàn cá dứa thịt thơm, dai, ngọt từ biển kéo vào tìm ăn trái mắm.
Và đấy là cơ hội để các ngư phủ đánh bắt cá dứa bằng cách chèo xuồng tìm bầy cá rồi phóng lao hay quăng lưới bắt cá. Cá dứa Năm Căn hoàn toàn là cá biển tự nhiên, nên có chất lượng thịt cao hơn hẳn, lại có vị ngọt đậm rất đặc trưng. Nhưng nào đâu chỉ có cá dứa!
Cũng vào khoảng thời gian này, đám ba khía lại bò khỏi hang tránh nước nằm trên gốc mắm để bước vào mùa giao phối, sinh sản. Ba khía lúc này căng mẩy và rất béo, thích hợp để làm mắm ba khía hay các món ăn khác. Thế nên, chợ Năm Căn lại có thêm một sản phẩm để "sĩ" với thương trường.
Bây giờ, vào thời điểm này, ngã ba sông Cửa Lớn vẫn cuồn cuộn dòng nước đỏ ngầu phù sa của mùa lũ, xứng danh với cái tên chữ Đại Môn Giang phân chia lãnh địa của rừng tràm và rừng đước. Thế nhưng, chợ trôi Năm Căn đã trôi dạt đến chốn nào, kể từ khi cây cầu Năm Căn được khánh thành vào năm 2015.
Ưu thế đường bộ về tốc độ và thuận tiện đã khiến cái chợ trôi với hơn 200 năm tuổi trôi vào dĩ vãng, bị thay thế bằng khu chợ khang trang xây trên bờ, được kết nối với hệ thống giao thông hạ tầng hoàn chỉnh.
Thế nhưng, trên làn sóng bạc lấp lánh ánh hồng ban sáng, thuyền ghe thương hồ vẫn tấp nập san sát cập bến “ăn hàng”, “xuống hàng” rồi thả trôi sông nước, chạy sâu vào các kênh, rạch để bán như thể chưa dứt được thói quen cũ. Do vậy, những kẻ lãng du đi thăm thú vùng Đất Mũi vẫn còn một chút lưu hương để tưởng tiếc ngày xưa cũ.
Cho dù, chợ trôi Năm Căn chỉ còn lại một vài vết tích nhỏ nhoi hoặc biến thành một sản phẩm du lịch, thế nhưng, những con thuyền lớn chạy máy dầu, những chiếc ghe máy đuôi tôm vẫn hớt hải ngược xuôi. Những cánh cửa hậu của rặng nhà ven sông vẫn mở toang để đón gió, đón khách quen vào buôn bán, gặp gỡ như thường.
